ตรวจสิ่งแวดล้อม มลพิษทางอากาศ โรงงานควรระวังอะไรบ้าง?

ตรวจสิ่งแวดล้อม จากมลพิษทางอากาศ โรงงานควรระวังอะไรบ้าง?

โรงงานอุตสาหกรรมหลายแห่งมีแหล่งกำเนิดมลพิษทางอากาศมากกว่าที่มองเห็นจาก “ควันปล่อง” เพียงอย่างเดียว เพราะฝุ่นจากกระบวนการผลิต ไอระเหยของสารเคมี กลิ่น ควันจากการเผาไหม้ หรือการรั่วซึมของสารอินทรีย์ระเหยง่าย ล้วนสามารถกระจายออกสู่พื้นที่โรงงานและชุมชนโดยรอบได้

ดังนั้น การตรวจสิ่งแวดล้อมด้านมลพิษทางอากาศ จึงไม่ควรรอจนเกิดข้อร้องเรียนหรือพบค่าผิดปกติ แต่ควรวางระบบตรวจติดตามตั้งแต่การระบุแหล่งกำเนิด เลือกพารามิเตอร์ที่เหมาะสม ตรวจประสิทธิภาพระบบบำบัด ไปจนถึงการจัดเก็บผลตรวจเพื่อใช้ประกอบการปฏิบัติตามกฎหมาย

โรงงานควรระวังอะไรเมื่อตรวจมลพิษทางอากาศ?

สิ่งสำคัญที่โรงงานควรตรวจสอบ ได้แก่ ฝุ่นละอองจากกระบวนการผลิตและปล่องระบาย, ควันและก๊าซจากการเผาไหม้, VOC จากสารเคมีและตัวทำละลาย, กลิ่น, การรั่วไหลของสารมลพิษ และประสิทธิภาพของระบบบำบัดอากาศ

โรงงานไม่ควรเลือกตรวจเฉพาะ PM2.5 หรือฝุ่นเพียงอย่างเดียว เพราะสารที่ต้องตรวจขึ้นอยู่กับประเภทกิจการ กระบวนการผลิต วัตถุดิบ เชื้อเพลิง และแหล่งกำเนิดของโรงงานแต่ละแห่ง นอกจากนี้ “มาตรฐานอากาศในบรรยากาศทั่วไป” และ “มาตรฐานอากาศที่ระบายออกจากปล่องโรงงาน” เป็นคนละเกณฑ์กัน จึงต้องเลือกมาตรฐานมาเปรียบเทียบให้ถูกต้อง

ทำไมโรงงานต้องตรวจสิ่งแวดล้อมด้านมลพิษทางอากาศ?

มลพิษทางอากาศจากโรงงานอาจส่งผลได้ทั้งภายในและภายนอกพื้นที่กิจการ หากไม่มีการควบคุมที่เหมาะสม ปัญหาเล็กอย่างฝุ่นฟุ้งหรือกลิ่นผิดปกติอาจพัฒนาเป็นข้อร้องเรียนจากชุมชน หรือสะท้อนว่าระบบบำบัดมลพิษกำลังทำงานผิดปกติ

การตรวจสิ่งแวดล้อมอย่างสม่ำเสมอจึงช่วยให้โรงงานสามารถ

• ตรวจพบความผิดปกติของระบบก่อนค่ามลพิษสูงขึ้น

• ประเมินประสิทธิภาพระบบดักฝุ่นหรือระบบบำบัดอากาศ

• ตรวจสอบการระบายอากาศจากปล่อง

• ลดปัญหาฝุ่น กลิ่น และควันที่อาจกระทบพื้นที่ข้างเคียง

• มีข้อมูลสำหรับวิเคราะห์แนวโน้มมลพิษ

• เตรียมข้อมูลสำหรับการตรวจประเมินและการรายงานตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

กรมโรงงานอุตสาหกรรมมีกฎหมายควบคุมมลพิษทางอากาศหลายฉบับ และมีมาตรฐานเฉพาะสำหรับโรงงานหรือแหล่งกำเนิดบางประเภท ดังนั้นค่ามาตรฐานที่ใช้ต้องพิจารณาตามประเภทกิจการและแหล่งกำเนิดจริง ไม่ควรนำค่าของโรงงานประเภทหนึ่งไปใช้กับอีกประเภทหนึ่งโดยตรง

7 จุดที่โรงงานควรระวังในการตรวจมลพิษทางอากาศ

1. ฝุ่นละอองจากกระบวนการผลิต

ฝุ่นเป็นหนึ่งในปัญหาที่พบได้บ่อยในโรงงาน เช่น

• งานบดและโม่

• งานตัด เจียร หรือขัด

• การผลิตไม้และเฟอร์นิเจอร์

• การผสมหรือขนถ่ายผง

• อุตสาหกรรมปูน ซีเมนต์ หิน หรือแร่

• การเผาไหม้เชื้อเพลิง

• การจัดเก็บวัตถุดิบแบบกอง

โรงงานไม่ควรตรวจเฉพาะบริเวณปล่อง แต่ควรสำรวจจุดที่ฝุ่นสามารถฟุ้งกระจายได้ เช่น จุดเทวัตถุดิบ สายพาน พื้นที่บรรจุสินค้า ช่องเปิด และพื้นที่จัดเก็บวัตถุดิบ

หากพบฝุ่นสะสมผิดปกติ แม้ว่าผลตรวจจากปล่องยังอยู่ในเกณฑ์ ก็ควรตรวจสอบระบบดูดอากาศเฉพาะจุดและการจัดการฝุ่นภายในพื้นที่เพิ่มเติม

2. ควันและก๊าซจากการเผาไหม้

โรงงานที่มี Boiler, Furnace, Oven, Burner หรือกระบวนการเผาไหม้ ควรให้ความสำคัญกับก๊าซที่เกิดขึ้น เช่น

• ฝุ่นละออง

• Sulfur Oxides หรือ SOx

• Nitrogen Oxides หรือ NOx

• Carbon Monoxide หรือ CO

• สารมลพิษอื่นที่เกี่ยวข้องกับชนิดเชื้อเพลิง

ชนิดและปริมาณของมลพิษอาจเปลี่ยนไปตามเชื้อเพลิง ประสิทธิภาพการเผาไหม้ และสภาพเครื่องจักร

ตัวอย่างเช่น หากหัวเผาทำงานไม่สมบูรณ์ ปริมาณอากาศไม่เหมาะสม หรือระบบกรองเสื่อมสภาพ ค่ามลพิษอาจเปลี่ยนแปลงได้แม้กระบวนการผลิตยังเหมือนเดิม

กรมโรงงานอุตสาหกรรมระบุฝุ่นละออง SOx และ NOx เป็นพารามิเตอร์สำคัญที่เกี่ยวข้องกับการกำกับมลพิษจากปล่องโรงงาน

3. VOC จากสารเคมี สี และตัวทำละลาย

VOC หรือ Volatile Organic Compounds เป็นอีกประเด็นที่โรงงานจำนวนมากควรระวัง โดยเฉพาะโรงงานที่เกี่ยวข้องกับ

• สี

• ทินเนอร์

• กาว

• ตัวทำละลาย

• ปิโตรเคมี

• การพิมพ์

• การเคลือบผิว

• การล้างชิ้นงานด้วยสารเคมี

VOC อาจไม่ได้ออกจากปล่องเพียงอย่างเดียว แต่สามารถรั่วออกจากวาล์ว หน้าแปลน ปั๊ม ถัง หรือจุดเชื่อมต่อต่าง ๆ ได้

โรงงานบางประเภทจึงจำเป็นต้องให้ความสำคัญกับ Fugitive Emission หรือการรั่วซึมของสารอินทรีย์ระเหยจากอุปกรณ์ ควบคู่ไปกับการตรวจปล่อง โดยกรมโรงงานอุตสาหกรรมมีกฎหมายและหลักเกณฑ์เฉพาะเกี่ยวกับการตรวจสอบและควบคุมการรั่วซึมของ VOC จากอุปกรณ์ในโรงงานด้วย

4. กลิ่นจากกระบวนการผลิต

“กลิ่น” เป็นปัญหาที่บางครั้งเครื่องมือวัดฝุ่นหรือก๊าซทั่วไปไม่สามารถสะท้อนผลกระทบได้ทั้งหมด

แหล่งกำเนิดกลิ่นอาจมาจาก

• วัตถุดิบ

• สารเคมี

• กระบวนการหมัก

• ระบบบำบัดน้ำเสีย

• การอบ

• การเผา

• การจัดเก็บของเสีย

• ถังเก็บสารเคมี

แม้โรงงานจะตรวจค่ามลพิษจากปล่องผ่าน แต่หากมีกลิ่นออกไปถึงพื้นที่ภายนอก โรงงานก็ควรตรวจสอบแหล่งกำเนิดเพิ่มเติม

ปัจจุบันกรมโรงงานอุตสาหกรรมมีประกาศเรื่อง มาตรฐานกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2568 ซึ่งเป็นอีกเรื่องที่โรงงานที่มีกระบวนการก่อกลิ่นควรตรวจสอบว่าตนเองอยู่ในขอบเขตการบังคับใช้หรือไม่

5. ระบบบำบัดมลพิษทำงานจริงหรือไม่

มีระบบบำบัดไม่ได้หมายความว่ามลพิษจะถูกควบคุมได้ตลอดเวลา

ตัวอย่างระบบที่พบในโรงงาน ได้แก่

สิ่งที่ควรตรวจไม่ใช่แค่ว่า “ระบบเปิดอยู่หรือไม่” แต่ต้องดูด้วยว่าอัตราการไหล แรงดัน สภาพถุงกรอง ปั๊ม หัวฉีด น้ำ Scrubber และอุปกรณ์ต่าง ๆ ยังทำงานตามค่าที่ออกแบบไว้หรือไม่

หากผลตรวจมลพิษเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง แม้ยังไม่เกินมาตรฐาน อาจเป็นสัญญาณว่าควรวางแผนบำรุงรักษาระบบก่อนเกิดปัญหา

6. จุดเก็บตัวอย่างและสภาวะขณะตรวจวัด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือ “ตรวจแล้วมีรายงาน” แต่สภาพการผลิตขณะตรวจไม่ได้เป็นตัวแทนของการเดินเครื่องตามปกติ

ก่อนตรวจควรบันทึกข้อมูล เช่น

• กำลังการผลิตขณะตรวจ

• จำนวนเครื่องจักรที่ทำงาน

• ชนิดและปริมาณเชื้อเพลิง

• ชนิดวัตถุดิบ

• ระบบบำบัดที่เปิดใช้งาน

• ระยะเวลาการเดินเครื่อง

• จุดเก็บตัวอย่าง

• วันที่และเวลาตรวจ

ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้สามารถเปรียบเทียบผลในแต่ละปีได้อย่างมีความหมายมากกว่าการดูเฉพาะตัวเลขผลวิเคราะห์

7. อย่าสับสนระหว่าง “อากาศจากปล่อง” กับ “อากาศในบรรยากาศ”

ประเด็นนี้สำคัญมาก

Stack Emission

คืออากาศเสียที่ระบายออกจากปล่อง ช่อง หรือท่อระบายของแหล่งกำเนิด

ตัวอย่างเช่น

Boiler → ระบบดักฝุ่น → ปล่อง → อากาศภายนอก

ค่าที่วัดต้องเปรียบเทียบกับ มาตรฐานการระบายมลพิษของแหล่งกำเนิดที่เกี่ยวข้อง

Ambient Air

คือคุณภาพอากาศที่อยู่ในบรรยากาศทั่วไป เช่น บริเวณภายนอกโรงงานหรือพื้นที่โดยรอบ

มาตรฐานคุณภาพอากาศในบรรยากาศโดยทั่วไปของประเทศไทยได้รับการปรับปรุงใหม่ในปี 2569 และมีผลตั้งแต่วันที่ 22 มกราคม 2569 เช่น PM2.5 ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงไม่เกิน 37.5 µg/m³ และค่าเฉลี่ยรายปีไม่เกิน 15 µg/m³ ส่วน PM10 ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมงไม่เกิน 100 µg/m³ และรายปีไม่เกิน 50 µg/m³

ดังนั้น ห้ามนำค่ามาตรฐาน PM2.5 ในบรรยากาศทั่วไปไปเปรียบเทียบกับผลตรวจปล่องโดยตรง เพราะเป็นการตรวจคนละประเภทและใช้เงื่อนไขการประเมินต่างกัน

ตารางสรุปมลพิษทางอากาศที่โรงงานควรเฝ้าระวัง

โรงงานควรตรวจสิ่งแวดล้อมบ่อยแค่ไหน?

ไม่มีความถี่เดียวที่เหมาะกับโรงงานทุกแห่ง เพราะต้องพิจารณาจาก

1. ประเภทโรงงาน

2. แหล่งกำเนิดมลพิษ

3. เงื่อนไขใบอนุญาต

4. EIA/EHIA หรือเงื่อนไขเฉพาะของโครงการ

5. กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับกิจการนั้น

6. ความเสี่ยงของกระบวนการ

7. ประวัติผลตรวจที่ผ่านมา

8. การเปลี่ยนเครื่องจักรหรือกำลังการผลิต

นอกจากการตรวจตามรอบแล้ว โรงงานควรพิจารณาตรวจเพิ่มเติมเมื่อมี การเปลี่ยนเชื้อเพลิง เพิ่มกำลังการผลิต เปลี่ยนวัตถุดิบ ปรับระบบบำบัด หรือเริ่มมีข้อร้องเรียนเรื่องฝุ่น ควันและกลิ่น

Checklist ก่อนตรวจสิ่งแวดล้อมด้านอากาศ

ก่อนให้หน่วยงานเข้าตรวจ โรงงานสามารถเตรียมข้อมูลเบื้องต้นตาม Checklist นี้

ผลตรวจไม่เกินมาตรฐาน แปลว่าไม่มีปัญหาแล้วหรือไม่?

ไม่เสมอไป

ตัวอย่างเช่น โรงงานตรวจฝุ่นจากปล่องแล้วได้ค่าต่ำกว่ามาตรฐาน แต่ปีที่แล้วได้ 30 หน่วย ปีนี้เพิ่มเป็น 55 และปีหน้าขึ้นเป็น 75 แม้ทั้งหมดยังไม่เกินเกณฑ์ ตัวเลขที่เพิ่มขึ้นต่อเนื่องอาจบ่งชี้ว่าระบบดักฝุ่นเริ่มเสื่อมประสิทธิภาพ

ดังนั้นควรวิเคราะห์ทั้ง

ค่ามาตรฐาน + แนวโน้มย้อนหลัง + สภาพระบบบำบัด + ข้อร้องเรียน + การเปลี่ยนแปลงกระบวนการ

ไม่ควรพิจารณาเพียงคำว่า “ผ่าน/ไม่ผ่าน”

โรงงานที่เข้าข่ายต้องรายงานมลพิษควรระวังเรื่องอะไร?

โรงงานบางประเภทที่อยู่ในขอบเขตตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรมต้องจัดทำรายงานข้อมูลมลพิษ เช่น แบบ รว.1 รว.2 และ รว.3 ผ่านระบบที่กรมโรงงานอุตสาหกรรมกำหนด โดย รว.3 เกี่ยวข้องกับข้อมูลมลพิษอากาศ

กรมโรงงานอุตสาหกรรมยังแจ้งให้ผู้ประกอบการตรวจสอบว่าโรงงานของตนเข้าข่ายต้องจัดทำรายงานหรือไม่ และระบุว่าการไม่ดำเนินการเมื่อเข้าข่ายมีบทกำหนดโทษปรับไม่เกิน 20,000 บาท

เพราะฉะนั้นโรงงานควรตรวจสอบข้อกำหนดของกิจการตัวเองโดยตรง ไม่ควรใช้ Checklist ของโรงงานอื่นมาเป็นเกณฑ์ทั้งหมด

อัปเดตปี 2569 ที่โรงงานควรรู้

กฎหมายและมาตรการควบคุมอากาศไม่ได้หยุดนิ่ง ตัวอย่างเช่น ในพื้นที่ กรุงเทพมหานคร มีการยกระดับมาตรฐานการระบายมลพิษของหม้อน้ำและหม้อต้มตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม 2569 และมีข้อกำหนดด้านระบบตรวจวัดมลพิษอากาศแบบอัตโนมัติ หรือ CEMS สำหรับโรงงานที่เข้าเงื่อนไข ซึ่งมีกำหนดเชื่อมต่อข้อมูลกับกรมโรงงานอุตสาหกรรมภายในวันที่ 1 ตุลาคม 2569

กรณีโรงงานตั้งอยู่นอกกรุงเทพมหานคร หรือเป็นกิจการเฉพาะประเภท ต้องตรวจสอบประกาศที่ใช้กับประเภทโรงงาน พื้นที่ เชื้อเพลิง และกระบวนการของตนอีกครั้ง

หากผลตรวจมลพิษทางอากาศเริ่มสูงขึ้น ควรทำอย่างไร?

ไม่จำเป็นต้องรอจนค่าเกินมาตรฐานจึงเริ่มแก้ไข

แนวทางเบื้องต้นคือ

1. ตรวจหาต้นเหตุ
ดูว่าค่าที่เพิ่มขึ้นสัมพันธ์กับเครื่องจักร วัตถุดิบ เชื้อเพลิง หรือกำลังการผลิตหรือไม่

2. ตรวจระบบบำบัด
เช็ก Filter, Scrubber, Cyclone, Hood, Duct และพัดลมดูดอากาศ

3. ตรวจการรั่วไหล
โดยเฉพาะโรงงานที่ใช้สารเคมีและ VOC

4. เปรียบเทียบผลย้อนหลัง
ไม่ควรประเมินจากผลตรวจเพียงครั้งเดียว

5. วาง Corrective Action
กำหนดผู้รับผิดชอบ วิธีแก้ไข และกำหนดเวลาตรวจซ้ำ

6. ตรวจยืนยันอีกครั้งหลังแก้ไข
เพื่อให้มั่นใจว่ามาตรการที่ดำเนินการสามารถลดมลพิษได้จริง

สรุป

การตรวจสิ่งแวดล้อมจากมลพิษทางอากาศของโรงงานไม่ควรจำกัดอยู่แค่การวัดฝุ่นจากปล่อง แต่ต้องมองตั้งแต่แหล่งกำเนิด กระบวนการผลิต เชื้อเพลิง VOC กลิ่น การรั่วไหล ระบบบำบัด ไปจนถึงพื้นที่โดยรอบ

สิ่งสำคัญคือการเลือกพารามิเตอร์และมาตรฐานให้ตรงกับประเภทโรงงาน เพราะแต่ละกิจการอาจมีข้อกำหนดแตกต่างกัน

โรงงานที่มีระบบติดตามผลอย่างต่อเนื่องจะสามารถเห็นความผิดปกติได้เร็วกว่า ลดความเสี่ยงจากค่ามลพิษเกินมาตรฐาน ลดปัญหาข้อร้องเรียน และเตรียมข้อมูลสำหรับการตรวจประเมินด้านสิ่งแวดล้อมได้เป็นระบบมากขึ้น

FAQ: คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการตรวจสิ่งแวดล้อมและมลพิษทางอากาศ

1. ตรวจสิ่งแวดล้อมด้านอากาศต้องตรวจอะไรบ้าง?

ขึ้นอยู่กับแหล่งกำเนิดของโรงงาน โดยทั่วไปอาจเกี่ยวข้องกับฝุ่นละออง SOx, NOx, CO, VOC กลิ่น และสารมลพิษเฉพาะจากกระบวนการผลิต

2. โรงงานทุกแห่งต้องตรวจ PM2.5 หรือไม่?

ไม่จำเป็นต้องเหมือนกันทุกโรงงาน ต้องพิจารณาประเภทกิจการ แหล่งกำเนิด เงื่อนไขใบอนุญาต และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

3. ตรวจอากาศจากปล่องกับตรวจอากาศรอบโรงงานเหมือนกันหรือไม่?

ไม่เหมือนกัน การตรวจปล่องเป็นการตรวจสารมลพิษที่ระบายจากแหล่งกำเนิด ส่วนการตรวจ Ambient Air เป็นการประเมินคุณภาพอากาศในบรรยากาศทั่วไป

4. ถ้าผลตรวจไม่เกินมาตรฐาน ต้องแก้ไขอะไรหรือไม่?

ควรดูแนวโน้มย้อนหลังด้วย หากค่ามลพิษเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง แม้ยังไม่เกินเกณฑ์ ควรตรวจสอบระบบบำบัดและกระบวนการผลิตก่อนเกิดปัญหา

5. VOC พบได้ในโรงงานประเภทใด?

มักเกี่ยวข้องกับโรงงานที่ใช้สี กาว ทินเนอร์ ตัวทำละลาย สารเคมี งานพิมพ์ งานเคลือบผิว และอุตสาหกรรมปิโตรเคมี

6. กลิ่นจากโรงงานถือเป็นมลพิษทางอากาศหรือไม่?

กลิ่นสามารถเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมได้ โดยเฉพาะเมื่อกระจายออกนอกพื้นที่โรงงาน ปัจจุบันมีกฎหมายกำหนดมาตรฐานกลิ่นจากโรงงานที่เกี่ยวข้องกับกิจการที่อยู่ในขอบเขตบังคับใช้

7. ควรตรวจระบบบำบัดอากาศด้วยหรือไม่?

ควรตรวจ เพราะระบบบำบัดที่เสื่อมสภาพ เช่น ถุงกรองรั่ว Scrubber ทำงานไม่เต็มประสิทธิภาพ หรือพัดลมดูดอากาศผิดปกติ สามารถทำให้ค่ามลพิษเพิ่มขึ้นได้

8. โรงงานควรเก็บผลตรวจย้อนหลังหรือไม่?

ควรเก็บอย่างเป็นระบบ เพราะข้อมูลย้อนหลังช่วยวิเคราะห์แนวโน้ม ตรวจสอบประสิทธิภาพระบบ และใช้ประกอบการตรวจประเมินหรือการรายงานตามข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง

9. หากโรงงานได้รับข้อร้องเรียนเรื่องกลิ่นหรือฝุ่นควรทำอย่างไร?

ควรตรวจหาจุดกำเนิดทันที ตรวจสภาพระบบควบคุมมลพิษ บันทึกสภาพการผลิตและสภาพอากาศ วิเคราะห์ผลตรวจย้อนหลัง และดำเนินมาตรการแก้ไขก่อนตรวจยืนยันผลอีกครั้ง

10. ค่ามาตรฐานอากาศของทุกโรงงานเหมือนกันหรือไม่?

ไม่เหมือนกัน ค่ามาตรฐานขึ้นอยู่กับประเภทโรงงาน แหล่งกำเนิด กระบวนการ เชื้อเพลิง และประกาศกฎหมายที่ใช้บังคับกับกิจการนั้น

#ตรวจสิ่งแวดล้อม #ตรวจมลพิษทางอากาศ #ตรวจคุณภาพอากาศ #ตรวจปล่องโรงงาน #ตรวจฝุ่น #มลพิษทางอากาศ #สิ่งแวดล้อมโรงงาน #โรงงานอุตสาหกรรม #VOC #ตรวจวัดสิ่งแวดล้อม

• ปรึกษาฟรีทาง  Line : @516hquje
• สนใจบริการตรวจวัดสิ่งแวดล้อม  >>  ดูรายละเอียด  <<